پیش از این، در نوشتار «مهر و تیره های سکایی ایرانی»، دیدیم که در نقشی روی یک ظرف شراب مهر سوار اسب ظرف نوشابه ی سپند را به شاه می دهد که او نیز بر اسبی سوار است، و همچنین روی سکه ها و  پیکره های تراشیده در پونتوس مهر سوار اسب دیده می شود. در نقش دیگری شاهی سوار اسب ظرف شراب سپند را از ناهید دریافت می دارد.[1]

یک تندیسک برنگی از مهر سوار اسب با کلاه مهری که در دست چپ افسار اسب و در دست راست ظرف شراب سپند را دارد، همانند نقش هایی که در بالا گفته شد، یافت شده است.[2] در یادمان های مهری در بالکان، به ویژه در تراکیه، و در آسیای غربی نقش های مهر سوار بر اسب بسیار دیده می شود.[3]

در پرستشگاه سدیر (پیکره ی 63) در میان گیاهان و درختان مهر که از روبرو نشان داده شده و به جامه ی زیبایی آراسته است سوار اسب در پی جانوران می تازد و با کمان خود به سوی آن ها تیر می اندازد و ترکش او سمت راست اسبش آویزان است. چهار آهو و غزال و یک خرس که به آن ها تیرخورده و خون از تن آن ها می ریزد هنوز در گریز هستند.[4]

نگاره ی شماره 63
صحنه ی شکار مهر، از نقش روی دیوار مهران سدیر

از آلمان در نقشی از اوستربورکن (پیکره ی 65) مهر در حال تاخت تیری از کمان رها می کند. ترکش او را کسی که پشت سر اسب است بر دوش دارد و شیری همراه مهر است. در نقش دیگری از آلمان از نزدیکی پرستشگاه مهری نوینهایم (پیکره ی 66) مهر در جنگل سرو می تازد و یک شیر و یک مار همراه او هستند.[5] صحنه ی دیگری از پرستشگاه دیبورگ در آلمان (پیکره ی 64) مهر را سوار اسب در شکارگاه هنگام رها کردن تیر نشان می دهد. در پیکره ی 67 از نقشی در روکینگن آلمان مهر را سوار اسب در حال گرفتن گاو با کمند می بینیم.[6]

نگاره ی شماره 64
صحنه ی شکار مهر، از مهرابه ی دیبورگ، آلمان

نگاره ی شماره ی 65
مهر با کره ی جهان در دست راستش در جنگل سرو می تازد
از نقشی در نوینهام، آلمان

نگاره ی شماره ی 66
مهر سوار اسب با تیر و کمان
از نقشی در اوستر بورکن، آلمان

در مهریشت (بند 102) در وصف مهر آمده است که او ارتشتار هنری است دارای اسب سفید و نیزه ی تیز با چوبه ی دراز، و در بند 101 از تیرهایی با پر عقاب سخن رفته که در گزارش آن به پهلوی به «خروس پر» برگردانده شده است.

مهر سوار اسب با نیزه در نگارگری کوه خواجه در سیستان نیز دیده می شود.[7] صحنه هایی که در آن ها مهر سوار اسب است یا به شکار می پردازد نه تنها در پرستشگاه های مهری و بازمانده های پراکنده ی مهری دیده می شود بلکه در نقش های برجسته روی گورها نیز کنده شده است.[8] شکی نیست که همه ی این نقش ها جنبه ی دینی دارند به ویژه آنکه مهر سوار بر اسب جلوی یک آدران (پیکره ی 59) روی سکه ای از پونتوس نقش شده،[9] و حتی روی یک گلدان اشکانی یک اسب بدون سوار جلوی یک آدران ایستاده است.[10]

نگاره ی شماره ی 67
مهر سوار بر اسب با کمند در دستش
از نقشی در روکینگن، آلمان

با در نظر گرفتن این نقش ها پیداست چرا یک لقب دیگر مهر در یونانی «هلیوس افیپوس» یا «خورِ سوار» است.[11]

تا در گفتگوی مهر سوار هستیم این نکته را بیفزاییم که مهر در کودکی سوار دلفین (پیکره ی 11، از اسپانی؛ پیکره ی 104، از مصر؛ پیکره ی 105، از روسیه) و سوار شیر (پیکره ی 103، از تمنع عربستان) و در جوانی سوار شیر (پیکره ی 102، از جلیوب مصر؛ پیکره ی 106، از پنج کنت تاجیکستان) و سوار پلنگ (پیکره ی 107، از کوه خواجه ی سیستان) دیده می شود. این رسم تا امروز در چهره پردازی های قطب های درویشان برجای مانده است.

در یک مهر کوشانی (پیکره ی 108) ناهید نیز سوار شیر دیده می شود که داس مه نو بالای سر او پیداست. در نقش های دیگر ناهید در گردونه ای نشان داده شده است که گاو آن را می برد. در این گونه نقش ها ناهید تاجی بر سر دارد و باز داس مه نو پشت سر او نمایان است.[12]

پانوشت ها :

1. نگاه کنید به پیکره های 7-1 در کتاب :

W. Blawatsky et G. Kochenlenko, Le Culte de Mithra sur la côte septentrionale de la mer noire, Leiden 1966.

2. شرح آن در :

Marcel Duchesne – Guillemin,« Une statuette équestre de Mithras»

در گفتاری چاپ نشده در دومین همایش بررسی های مهری در تهران.

3. Vermaseren, Mithras, p. 90

4. Ibil., pp. 91,92 صحنه ی همانندی در نگارگری روی دیوار در شوش یافت شده که شاید از پرستشگاه مهری آنجا بوده است. نگاه کنید به پیکره ی 224 در :

Ghirshman, Iran

5. Vermaseren, Mithras, p. 89

6. Ibil., pp. 91 نیز نگاه کنید به:

Campbell, op. cit., pp. 195-196.

7. Ghirshman, Iran, fig. 55

8. Vermaseren, Mithras, p. 92

9. برای نقش سکه های دیگر که روی آن ها مهر سوار اسب دیده می شود نگاه کنید به :

Cumont, Textes et monuments. II, figs. 13-16.

10. V. G. Lukonin, Persia II, fig. 34 روی یک صحنه ی مهری قربانی گاو یک اسب بالدار دیده می شود. نگاه کنید به کتاب :

J. de Hammer, Mithriaca ou les mithriaques: Atlas. Reprint Tehran 1976, planche III.

11. Vermaseren, Mithrsa. P. 90

12. Ibid., p. 71

بن نوشت :

برگرفته از کتاب جستار درباره ی مهر و ناهید، دکتر محمد مقدم، چاپ دوم، تهران : هیرمند 1380.